Z pozycji materializmu historycznego można poddać przedstawioną interpretację krytyce zarówno za jej ograniczenia metodologiczne, jak i za same wnioski dotyczące Chińskiej Republiki Ludowej, pierwszego sekretarza Komunistycznej Partii Chin Xi Jinpinga, Federacji Rosyjskiej i jej prezydenta Wladimira Putina.

1. Idealistyczny charakter analizy

Podstawowym zarzutem byłoby to, że klasyfikacja opiera się przede wszystkim na historii idei, symbolach i retoryce politycznej, a nie na analizie stosunków produkcji, struktury klasowej i materialnej bazy społeczeństwa.

Materializm historyczny zakłada, że:

charakter państwa określa przede wszystkim to, jakie klasy społeczne sprawują władzę i jakie stosunki własności dominują w gospodarce, a nie tylko to, jaką ideologią posługują się przywódcy.

Dlatego podobieństwa między Xi Jinpingiem, Putinem i Napoleonem, nie wystarczają do uznania systemów panujących w ich krajach za ten sam ustrój.

2. Nadużycie kategorii bonapartyzmu

W klasycznej teorii Marksa bonapartyzm oznacza sytuację w której państwo, wykorzystując przejściową równowagę sił między skonfliktowanymi klasami, zyskuje względną autonomię i opiera swą władzę na sile autorytarnej. Bonapartyzm w ChRL wymagałby „zawieszenia” walki klas, a przecież tam klasa kapitalistyczna (bogaci przedsiębiorcy, prywatni właściciele) nie walczy z państwem, ponieważ podlega kontroli partii. Nie ma więc sytuacji „równowagi sił”, to partia ustala zasady gry, a kapitał prywatny (w tym międzynarodowy) działa na jej warunkach i pod ścisłą kontrolą partii. Partia reprezentuje interesy ludu, a nie jest „ponad klasami”.

W przypadku Chin sytuacja wygląda całkowicie odmiennie, niż w II Cesarstwie Napoleona III:

• istnieje dominująca rola jednej partii;
• aparat państwowy nie występuje formalnie ponad klasami, lecz uzasadnia swoją władzę przywódczą rolą KPCh;
• zachowane są istotne elementy gospodarki państwowej;
• legitymizacja opiera się na ciągłości rewolucji 1949 roku.

,,Chińska Republika Ludowa jest socjalistycznym państwem prawa opartym na systemie demokratycznej dyktatury ludowej. Przewodnią rolę pełni Komunistyczna Partia Chin, która realizuje koncepcje socjalizmu o chińskiej specyfice i socjalistycznej modernizacji.” – fragment Konstytucji Chińskiej Republiki Ludowej ze strony https://www.npc.gov.cn/

Dlatego bardziej adekwatne byłoby określenie:

Przy okazji przypomnijmy sobie, że określenie „kapitalizm państwowy” w kontekście ustroju Chin nie jest trafne, bo w kapitalizmie celem jest prywatny zysk. Państwo kapitalistyczne jedynie tworzy warunki umożliwiające jego swobodne generowanie, kosztem wyzysku większości pracującej. W kapitalizmie państwowym państwo funkcjonuje jak holding, zarządzając aktywami w imieniu prywatnej własności, a celem pozostaje zysk-dobrobyt mniejszości, kosztem większości społeczeństwa. Charakterystyczne jest jednak, że kapitaliści w przypadku jakichkolwiek sukcesów państw socjalistycznych, tłumaczą je kapitalizmem. Wg nich tylko kapitalizm może być skuteczny.

,,W Chinach komórki partyjne pełnią funkcję zapewniania lojalności politycznej, stabilności społecznej, oraz realizacji planów partii. Partia Komunistyczna i państwo przenikają wszystkie szczeble przemysłu i gospodarki. W każdej korporacji zatrudniającej ponad trzech członków partii istnieją organizacje partyjne, które wybierają sekretarza partii. To właśnie sekretarz partii stanowi filar alternatywnego systemu zarządzania przedsiębiorstwem. Dzięki temu kontrola partyjna wykracza poza przedsiębiorstwa państwowe, obejmując częściowo sprywatyzowane korporacje, firmy wiejskie, samorządowe oraz sektor prywatny, zwany „nowymi organizacjami gospodarczymi”. W 1999 roku jedynie 3% firm miało komórki partyjne; obecnie odsetek ten wzrósł do niemal 13%. W rzeczywistości niemal wszystkie chińskie przedsiębiorstwa zatrudniające ponad 100 osób posiadają wewnętrzny system kontroli oparty na komórkach partyjnych. Nie jest to relikt ery Mao, lecz współczesna struktura stworzona specjalnie po to, by utrzymać partyjną kontrolę nad gospodarką.” Czy to są cechy państwa kapitalistycznego?

Nie może być więc mowy o klasycznym bonapartyzmie.

3. Błędna teza o odrzuceniu komunizmu

Twierdzenie, że Xi Jinping odrzucił komunizm, jest nieprawdziwe.

Komunistyczna Partia Chin:

• zachowała monopol polityczny;
• nadal odwołuje się do marksizmu-leninizmu i myśli Mao Zedonga;
• utrzymuje planowanie strategiczne;
• podporządkowuje kapitał prywatny interesom państwa;
• nie odrzuca rewolucji chińskiej jako źródła swojej legitymizacji.

Środki produkcji pozostają własnością społeczeństwa, zarządzaną przez KPCh, która inwestuje je w rozwój dobrobytu klasy pracującej. Dzięki temu obserwujemy tak imponujące efekty rozwoju. Większość zysków pozostaje pod kontrolą państwa. Budowa państwa socjalistycznego w tym realizacja modernizacji socjalistycznej zostały jasno określone w oficjalnych dokumentach KPCh, przedstawionych na XX Zjeździe Komunistycznej Partii Chin w 2022 r. Potwierdzeniem, że KPCh nie wybrała drogi klasycznej liberalizacji, lecz utrzymuje kurs na komunizm, jest zachowanie nadrzędnej pozycji nad kapitałem. Socjalizm stanowi etap przejściowy od kapitalizmu do komunizmu, dlatego nie można twierdzić o zerwaniu z tradycją komunistyczną, czyli dążeniem do bezklasowego i dojrzałego społeczeństwa.

Konstytucja ChRL

Artykuł 6. Socjalistyczna supremacja

Podstawą socjalistycznego systemu gospodarczego Chińskiej Republiki Ludowej jest socjalistyczna własność publiczna środków produkcji, a mianowicie własność całego narodu i zbiorowa własność ludu pracującego. System socjalistycznej własności publicznej (zastępuje system wyzysku człowieka przez człowieka) stosując zasadę „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego pracy”. W początkowym okresie socjalizmu państwo trzyma się podstawowego systemu gospodarczego, w którym nadal dominuje własność publiczna i obok siebie rozwijają się różnorodne sektory gospodarki, oraz system podziału z dominującym podziałem według pracy i współistnieniem różnorodność sposobów dystrybucji. 

4. Niedostrzeganie różnic między Rosją a Chinami

Z naszej perspektywy zestawienie prezydenta Putina i sekretarza Xi, jako przedstawicieli tego samego zjawiska jest zbyt powierzchowne.

Jeśli ograniczyć się wyłącznie do materialnych, a nie deklaratywnych kryteriów, najmocniejszymi argumentami na rzecz tezy o utrzymywaniu przez Chiny kursu socjalistycznego pod Xi Jinpingiem są:

• państwowa kontrola strategicznych sektorów gospodarki,
• brak prywatnej własności ziemi,
• podporządkowanie prywatnego kapitału partii,
• rozbudowa przedsiębiorstw państwowych zamiast ich prywatyzacji,
• trwałość planowania gospodarczego,
• instytucjonalna obecność KPCh w przedsiębiorstwach,
• polityka ograniczania koncentracji kapitału i redystrybucji dochodów.

Rosja

Po 1991 roku:

• zlikwidowano KPZR;
• znacjonalizowany majątek został sprywatyzowany;
• powstała oligarchia finansowa;
• państwo rosyjskie funkcjonuje na gruncie kapitalizmu.

Dlatego obecnie ustrój Rosji można raczej interpretować jako kapitalizm oligarchiczno-monopolistyczny.

Chiny

Natomiast w Chinach:

• sektor państwowy zachował kluczową pozycję;
• partia kontroluje wojsko i aparat państwowy;
• największe banki pozostają państwowe;
• państwo prowadzi długofalową politykę przemysłową.

Różnice są więc jakościowe. W Chinach rynek jest ograniczony przez:

• System kontroli cen i przepływów kapitału (Juan nie jest w pełni wymienialny).
• Bezpośrednie nakazy produkcyjne dla gigantów państwowych (np. produkcja półprzewodników niezależnie od rentowności).
• System planowania średnio- i długoterminowego (cele 5-letnie, inicjatywa „Nowe Jakościowe Siły Wytwórcze”).

5. Nacjonalizm nie jest przeciwieństwem komunizmu

Autor przeciwstawia marksizm nacjonalizmowi.

My odpowiadamy, że:

• walka narodowowyzwoleńcza może być częścią walki antyimperialistycznej;
• patriotyzm socjalistyczny nie jest tożsamy z szowinizmem;
• Mao Zedong, Ho Chi Minh czy Fidel Castro również odwoływali się do kategorii narodowych.

Sam fakt mówienia o „wielkim odrodzeniu narodu chińskiego” nie przesądza jeszcze odejścia od marksizmu. W klasycznym ujęciu marksistowskim (zwłaszcza u Marksa i Engelsa) to stosunki klasowe, a nie wspólnota narodowa, stanowią podstawową oś podziału społecznego i napędową siłę historii. Z tego punktu widzenia naród jest kategorią z nadbudowy, która maskuje wewnętrzne antagonizmy klasowe.

Jednak marksizm-leninizm, a zwłaszcza jego chińska adaptacja, wprowadza bardziej złożone rozumienie. W myśli Xi Jinpinga o socjalizmie z chińskimi cechami w nowej epoce uznaje się, że naród chiński (Zhonghua minzu) jest rzeczywistą, historycznie ukształtowaną wspólnotą, która obejmuje różne klasy społeczne. W okresie budowy socjalizmu interes klasowy proletariatu i innych warstw pracujących jest zbieżny z interesem całego narodu, zwłaszcza w dążeniu do „wielkiego odrodzenia narodu chińskiego”. Nie ma tu zatem prostej opozycji „klasa znosi naród”, ale raczej dialektyczne przezwyciężenie: walka klasowa jako narzędzie emancypacji służy ostatecznie dobru całego narodu, a w praktyce partyjno-państwowe interesy klasowe są reprezentowane poprzez pryzmat jedności narodowej.

6. Nieporozumienie wokół demokracji

Przedstawiona interpretacja zakłada liberalne rozumienie demokracji. Marksizm-leninizm wychodzi natomiast z założenia, że:

każda demokracja ma charakter klasowy.

Demokracja parlamentarna nie jest więc neutralną formą polityczną, lecz formą panowania określonych klas – dyktatury kapitału.

Z tego punktu widzenia pytanie:

„Czy wolicie bonapartyzm Xi, czy demokrację Tuska i Kaczyńskiego?”

jest fałszywie postawione.

Zapytajmy raczej:

• jaka klasa sprawuje władzę?
• jaki charakter mają stosunki własności?
• czy państwo ogranicza władzę kapitału monopolistycznego?
• czy istnieje możliwość udziału mas pracujących w zarządzaniu państwem?

7. Zarzut metodologiczny: pomijanie materializmu historycznego

Najgłębsza krytyka dotyczy samej metody.

Przedstawiona analiza:

• operuje kategoriami „tradycji”, „mentalności” i „symboli”;
• porównuje style przywództwa;
• koncentruje się na ideach i retoryce.

Marksizm-leninizm uznałby to za przejaw idealizmu historycznego.

Materializm historyczny wymagałby analizy:

• struktury klasowej Chin;
• charakteru własności środków produkcji;
• miejsca Chin w światowym systemie imperialistycznym;
• relacji między kapitałem prywatnym a państwem;
• roli KPCh;
• poziomu rozwoju sił wytwórczych.

Dopiero na tej podstawie można określać charakter państwa.

8. Zarzut prof. Wielomskiego o brak praktyki państwowej W.I. Lenina

Teza, jakoby Lenin nie był praktykiem państwowym, jest nie do utrzymania. Choć jego rządy były krótkie i przypadły głównie na czas rewolucji i wojny domowej (z interwencją koalicji państw kapitalistycznych), położył on fundamenty pod nowoczesne radzieckie państwo. Jego rola jako architekta rewolucji i pierwszego przywódcy ZSRR jest dziś powszechnie uznawana.

Stworzenie podwalin nowego systemu: Po przejęciu władzy w wyniku rewolucji październikowej w 1917 r., stanął na czele nowego rządu, Rady Komisarzy Ludowych (Sownarkom). Jego działania, takie jak wycofanie Rosji z I wojny światowej, były kluczowymi decyzjami politycznymi nowego państwa. Wygranie wojny domowej: Pod jego kierownictwem bolszewicy zdołali wygrać wojnę domową (1917-1922), co pozwoliło na utrzymanie władzy kraju rad.

Wprowadzenie Nowej Polityki Ekonomicznej (NEP): W obliczu klęski głodu, zniszczeń po wojnie, sankcji zachodu, Lenin wykazał się pragmatyzmem, wprowadzając w 1921 r. NEP (taktyczne chwilowe działanie).

Tytuł Architekta Przemysłowego Giganta ZSRR otrzymał z koeli J.W. Stalin, którego przykład jako praktyka państwa prof. Wielomski celowo pominął, aby nie dostrzec podobieństw między sukcesami ZSRR i Chińskiej Republiki Ludowej w gospodarce planowanej. Szczególnie istotne są tu plany pięcioletnie, podczas których przeprowadzono spektakularną transformację gospodarczą i industrializację ZSRR, przynosząc imponujący wzrost przemysłu, oraz PKB. Radziecka gospodarka odnotowała w tym okresie szybki i równomierny wzrost dochodu narodowego.

Wzrost produkcji: Historycy podają, że w latach pierwszego planu pięcioletniego (1928-1932) produkcja przemysłu ciężkiego wzrosła o 350%. ZSRR wszedł wtedy do ścisłej czołówki światowych mocarstw, a jego osiągnięcia były komentowane i analizowane na całym świecie.

Konkluzja

Próba sprowadzenia myśli Chin Xi Jinpinga do bonapartyzmu stanowi idealistyczną, interpretację opartą na powierzchownych podobieństwach ideologicznych i personalistycznych. Pomija ona materialne podstawy ustroju, charakter własności i rolę partii komunistycznej. Zastosowanie kategorii bonapartyzmu jednocześnie do Federacji Rosyjskiej i Chińskiej Republiki Ludowej prowadzi do zatarcia zasadniczych różnic. Występują one między państwem postradzieckiego kapitalizmu (choć z coraz wyraźniejszym dążeniem do zerwania zależności neokolonialnej) a systemem wyrosłym z rewolucji socjalistycznej i zachowującym istotne elementy ustroju socjalistycznego. W konsekwencji pojęcie bonapartyzmu w odniesieniu do Chin ma wartość ograniczoną i nie może zastąpić analizy materialistycznej.

Wielomski, jeśli dobrze zrozumieliśmy, zarzuca Xi Jinpingowi krytykę własnej partii. Jest to, naszym zdaniem, zarzut dość kuriozalny. Podstawą prawidłowego funkcjonowania partii marksistowsko-leninowskiej jest krytyka, samokrytyka i cykliczne oczyszczanie jej szeregów. Wielomski, jako historyk myśli politycznej, powinien o tym wiedzieć.

Cieszymy się jednak, że profesor Wielomski wspomniał o tym, że polityka międzynarodowa ChRL jest polityką pokojową. To odróżnia ją od imperialistycznej, w sensie leninowskim, polityki Stanów Zjednoczonych. Systemowo kapitalizm, znajdujący się obecnie w fazie monopolizacji, finansjalizacji i militaryzacji, skazany jest bowiem na poszukiwanie nowych źródeł tanich surowców i taniej pracy za pomocą konfliktów zbrojnych, prowadzonych bezpośrednio lub wojen zastępczych. Historia wojen w pięćsetletnim okresie panowania kapitalizmu potwierdza to bez żadnych wątpliwości.

Na koniec, chcielibyśmy dodać, że Wielomski chce, żebyśmy wierzyli mu na słowo. Nie podaje ani jednego cytatu z omawianej książki Xi Jinpinga, który potwierdzałby interpretacje przedstawione w jego materiale opublikowanym na youtube.