Lipiec 1945 roku. II wojna światowa w Europie formalnie dobiegła końca trzy miesiące wcześniej. W Poczdamie trwa konferencja Wielkiej Trójki, na której Stalin, Truman i Churchill przesądzają o powojennym kształcie kontynentu. Tymczasem w północno-wschodniej Polsce, w Puszczy Augustowskiej i na przyległych terenach, ponad 50 tysięcy żołnierzy Armii Czerwonej, NKWD i kontrwywiadu „Smiersz”, wspieranych przez Ludowe Wojsko Polskie i funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa, przeprowadza operację wojskową, której skutki do dziś nie zostały w pełni wyjaśnione.

Obława Augustowska, bo taką nazwę wydarzenie to otrzymało w późniejszym dyskursie, jest dziś przedmiotem czterech zasadniczo różnych narracji. Każda z nich operuje tymi samymi faktami (daty, liczby, siły zaangażowane), ale nadaje im odmienną kwalifikację prawną, moralną i polityczną. Celem tego tekstu jest zintegrowanie wszystkich dostępnych, zweryfikowanych faktów oraz przedstawienie, bez hipokryzji i bez obstawania po którejkolwiek ze stron, struktury sporu, jego uwarunkowań i nierozstrzygalności.

Część I. Niepodważalne fakty

Zakres czasowy i przestrzenny

Operacja rozpoczęła się między 10 a 12 lipca 1945 roku i trwała do 19-28 lipca. Objęła obszar około 3,5 tysiąca kilometrów kwadratowych – przede wszystkim Puszczę Augustowską oraz powiaty augustowski, sejneński, suwalski i sokólski. Teren został szczelnie otoczony, podzielony na sektory i sukcesywnie przeczesywany.

Siły zaangażowane

W operacji wzięły udział:

• 50 Armia 3. Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej,
• 62 Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD,
• kontrwywiad wojskowy „Smiersz”,
• wydzielone oddziały Ludowego Wojska Polskiego,
• funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa (UB).

Łączna liczba żołnierzy i funkcjonariuszy biorących udział w operacji szacowana jest na ponad 50 tysięcy.

Liczby zatrzymanych i ofiar

Na podstawie dokumentów radzieckich, w tym szyfrogramu z 21 lipca 1945 roku, oraz ustaleń polskich prokuratorów i historyków, można przyjąć następujące liczby:

Kategoria	Liczba
Łącznie aresztowanych	ok. 7 000 – 10 000 osób
Zwolnionych po przesłuchaniach („filtracji”)	ok. 5 000
Zatrzymanych jako „bandytów” (członków podziemia)	592 osoby
Osoby poddane dalszemu „sprawdzaniu”	828 osób
Zaginionych / zamordowanych	co najmniej 592, szacunkowo nawet 2 000

Wśród zatrzymanych byli również obywatele litewscy – 252 zatrzymanych litewskiej narodowości zostało przekazanych organom NKWD Litewskiej SRR.

Status prawny

Zatrzymani nie zostali osądzeni, a jedynie poddani tzw. „filtracji”, masowej weryfikacji połączonej czasem z brutalnymi przesłuchaniami. Decyzje o zwolnieniu lub „likwidacji” podejmowano w trybie administracyjnym, na podstawie opinii oficerów kontrwywiadu. Jak podkreśla strona polska, „rozstrzelano ich bez śledztwa i sądu”.

Śledztwo i jego stan obecny

Po 1989 roku sprawą zajęła się prokuratura, a następnie Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu IPN w Białymstoku. Śledztwo potwierdziło przeprowadzenie operacji oraz „zaginięcie” co najmniej 592 osób. IPN planował we wrześniu 2016 roku zwrócić się do Rosji z wnioskiem o pomoc prawną, w tym o udostępnienie uwierzytelnionych kopii dokumentów 50. Armii ZSRR. Do dziś postępowanie pozostaje jednak zawieszone z powodu braku pomocy prawnej ze strony Rosji i Białorusi oraz niemożności przesłuchania świadków i dotarcia do kluczowych dokumentów.

Część II. Przebieg operacji

Przygotowania

Wiosną 1945 roku w rejonie Puszczy Augustowskiej szczególnie aktywna była grupa Armii Krajowej Obywatelskiej (AKO), formacji zbrojnej wywodzącej się z rozwiązanej Armii Krajowej. 19 maja do Suwałk przybyła „ekspedycja karna NKWD w sile 500 ludzi”, która dzień później otoczyła i przeszukała bagienny obszar puszczy. Tego samego dnia funkcjonariusze NKWD i Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego dokonali aresztowań uczestników odpustowej mszy świętej w Studzienicznej, gdzie zatrzymano 55 osób.

W końcu maja 1945 roku rozpoczęły się przygotowania do wycofania z Prus Wschodnich wojsk 3. Frontu Białoruskiego. W rejon Suwałk, Sejn i Augustowa przybyły oddziały 2. Gwardyjskiego Tacyńskiego Korpusu Pancernego liczące około 8,5 tysiąca żołnierzy. Pod koniec czerwca oddziały te wzięły udział w licznych „zaczystkach” i aresztowaniach na terenie gmin Sztabin, Dębowo, Kolnica oraz Giby.

W tym samym czasie Kwatera Główna Naczelnego Dowództwa ZSRR wydała rozkaz przegrupowania z Prus Wschodnich w region Puszczy Augustowskiej całej 50. Armii. 8 lipca większość oddziałów znalazła się w wyznaczonych miejscach dyslokacji, a 11 lipca osiągnęła gotowość bojową.

Przebieg właściwej operacji

12 lipca 1945 roku rozpoczęła się właściwa operacja. Jej przebieg był typowy dla tego rodzaju radzieckich akcji:

1. Okrążenie: Cały obszar został szczelnie otoczony przez czerwonoarmistów.
2. Przeczesanie: Żołnierze w tyralierze przeczesywali lasy, pola i miejscowości, zatrzymując wszystkich podejrzanych.
3. Masowe aresztowania: Zatrzymywano nie tylko mężczyzn, ale także kobiety i nieletnich. Dochodziło do aresztowań całych grup mieszkańców, często na podstawie donosów lub list proskrypcyjnych.
4. „Filtracja”: Zatrzymani poddawani byli brutalnym przesłuchaniom, podczas których stosowano tortury. Celem było wydobycie informacji o podziemiu oraz weryfikacja, czy dana osoba stanowi zagrożenie dla nowych władz.
5. Selekcja: Około 5 tysięcy osób zwolniono. Pozostałych, uznanych za „bandytów” lub osoby podejrzane, wywieziono w nieznanym kierunku. Część z nich, jak wynika z radzieckich meldunków, została „zlikwidowana”.

Zakończenie operacji

Operacja zakończyła się między 19 a 25 lipca 1945 roku. Jej bezpośrednim skutkiem było rozbicie struktur AKO na Suwalszczyźnie. Jednak losy setek aresztowanych, zwłaszcza tych, którzy nie zostali zwolnieni ani formalnie oskarżeni, pozostały niewyjaśnione.

Część III. Źródła z epoki: radzieckie i PRL-owskie

Źródła radzieckie

Dokumenty z epoki radzieckiej, do których udało się dotrzeć historykom, przedstawiają operację w języku czysto biurokratycznym i wojskowym.

• Szyfrogramy i meldunki: Kluczowym dokumentem jest szyfrogram z 21 lipca 1945 roku, w którym mowa jest o zatrzymaniu 592 bandytów przeznaczonych do likwidacji oraz dalszych 828 osób do sprawdzenia. Operacja jest w nich definiowana jako likwidacja antykomunistycznego podziemia.
• Dokumentacja operacyjna: Sowieckie służby, co podkreślają historycy, skrupulatnie prowadziły dokumentację, która w całości odnotowywała ich działania. W rosyjskich archiwach, np. Federalnej Służby Bezpieczeństwa (FSB), znajdują się teczki ofiar, które, zdaniem niezależnych historyków, jak Nikita Pietrow, są celowo ukrywane.
• Rosyjska Wikipedia: Hasło określa operację jako „zakrojoną na szeroką skalę operację przeciwpartyzancką” (широкомасштабная противопартизанская операция), unikając wartościujących określeń typu „zbrodnia”.

Źródła z czasów PRL

W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej temat Obławy Augustowskiej był całkowicie przemilczany i objęty ścisłą cenzurą.

• Brak w oficjalnym obiegu: W oficjalnej historiografii, podręcznikach szkolnych czy mediach nie istniało pojęcie „Obławy Augustowskiej”. Był to temat nieistniejący w przestrzeni publicznej.
• Działalność Głównej Komisji: Pewne ślady badań nad tym wydarzeniem można znaleźć w aktach Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku. Jednakże, jak sama nazwa wskazuje, jej działalność koncentrowała się na zbrodniach hitlerowskich, a sprawa sowiecka, nawet jeśli przewijała się w materiałach, nie doczekała się oficjalnego uznania i wyjaśnienia. Dopiero po 1989 roku i upadku PRL możliwe stało się podjęcie tematu.

Część IV. Cztery obozy narracyjne

Wokół Obławy Augustowskiej wykształciły się cztery zasadnicze narracje. Każda z nich opiera się na tych samych faktach historycznych, ale nadaje im odmienną kwalifikację prawną, moralną i polityczną.

1. Polski obóz mainstreamowy (IPN, Instytut Pileckiego, rząd RP)

Stanowisko: Obława Augustowska to największa, nierozliczona zbrodnia popełniona na Polakach po II wojnie światowej zbrodnia wojenna i akt ludobójstwa na ludności cywilnej, zaplanowana i wykonana przez sowiecki aparat przemocy.

Kluczowe określenia: „zbrodnia”, „największa powojenna zbrodnia na Polakach”, „Mały Katyń”.

Cytaty:

„Obława Augustowska – przeprowadzona przez Armię Czerwoną, jednostki NKWD oraz podporządkowane im służby – miała na celu rozbicie środowisk uznawanych za …”

„Obława augustowska była największą zbrodnią dokonaną przez Sowietów na obywatelach polskich po zakończeniu II wojny światowej.”

„Obława Augustowska to największa powojenna zbrodnia na Polakach dokonana przez Sowietów.”

Interes polityczny: Narracja ta służy umocnieniu polskiej racji stanu, budowie polityki historycznej opartej na jednoznacznym osądzie sowieckiego totalitaryzmu oraz wywieraniu presji na Rosję w kwestii dostępu do archiwów i rozliczenia zbrodni. Jest to narracja państwowa, instytucjonalnie wspierana i finansowana.

2. Rosyjski obóz niezależny (Nikita Pietrow, Memoriał)

Stanowisko: Obława Augustowska to masowa zbrodnia stalinowska – represje polityczne i zbrodnia przeciwko ludzkości, której dokumentacja znajduje się w rosyjskich archiwach, ale władze rosyjskie odmawiają jej udostępnienia.

Kluczowe określenia: „karatielnaja opieracija” (operacja karna), „Mały Katyń”, „Katyń 2”.

Cytaty:

„Историк российского «Мемориала» Никита Петров заявил, что власти России лгут, утверждая, что не знают, что случилось с людьми, пропавшими без вести в ходе Августовской облавы.”
(Tłum.: Historyk rosyjskiego «Memoriału» Nikita Pietrow oświadczył, że władze Rosji kłamią, twierdząc, że nie wiedzą, co stało się z ludźmi zaginionymi podczas Obławy Augustowskiej.)

„Он не сомневается, что в российских архивах есть все документы по Августовской облаве, поскольку советские спецслужбы очень внимательно вели документацию и полностью фиксировали на бумаге свои действия.”
(Tłum.: Nie ma wątpliwości, że w rosyjskich archiwach znajdują się wszystkie dokumenty dotyczące Obławy Augustowskiej, ponieważ sowieckie służby specjalne bardzo starannie prowadziły dokumentację i w pełni rejestrowały na papierze swoje działania.)

„Прокуратура ушла за очень удобную фразу: «Их не выпускали из-под стражи, но они не были осуждены. Значит, мы не знаем, что с ними стало». Конечно, это нелепо и глупо.”
(Tłum.: Prokuratura schowała się za bardzo wygodnym sformułowaniem: «Nie wypuszczono ich z aresztu, ale nie zostali skazani. Zatem nie wiemy, co się z nimi stało». To oczywiście niedorzeczne i głupie.)

Interes polityczny: Narracja ta jest częścią szerszego projektu krytyki reżimu putinowskiego i walki o prawdę historyczną o zbrodniach stalinowskich. Jej przedstawiciele są często napiętnowani przez władze rosyjskie. Memoriał został w 2021 roku zlikwidowany decyzją rosyjskiego sądu. Ich cel to ujawnienie prawdy, niezależnie od aktualnej polityki państwa.

3. Rosyjsko-białoruski obóz oficjalny

Stanowisko: Obława Augustowska to operacja wojskowa – uzasadnione działanie mające na celu oczyszczenie terenu z „bandyckich” oddziałów Armii Krajowej, które wcześniej dopuszczały się zbrodni na ludności cywilnej i partyzantach sowieckich.

Kluczowe określenia: „wojennaja opieracija” (operacja wojskowa), „zaczistka” (oczyszczanie), „bandotriady” (bandyckie oddziały).

Cytaty:

„’Августовская облава’ — военная операция, которую провели советские войска в северо-восточной части Польши для ликвидации антисоветских подпольщиков и боевиков.”
(Tłum.: „Obława Augustowska” – operacja wojskowa, którą przeprowadziły wojska sowieckie w północno-wschodniej części Polski w celu likwidacji antyradzieckich podziemnych bojowników i zbrojnych bandytów.)

„В МИД РФ заявляли, что 'августовская облава’ — одна из страниц нашей совместной истории.”
(Tłum.: W MSZ Rosji oświadczono, że „obława augustowska” jest jedną ze stron naszej wspólnej historii.)

„О каком «геноциде» можно вести речь, если из 7049 задержанных в ходе спецоперации домой были отпущены 5115 человек, т. е. 70%?”
(Tłum.: O jakim „ludobójstwie” można mówić, skoro z 7049 zatrzymanych w czasie specjalnej operacji do domu wypuszczono 5115 osób, czyli 70%?)

„Арестованы и впоследствии приговорены к высшей мере наказания были только 592 человека, в отношении которых имелись неопровержимые доказательства причастности к убийствам.”
(Tłum.: Aresztowano i następnie skazano na karę śmierci tylko 592 osoby, wobec których istniały niepodważalne dowody udziału w zabójstwach.)

Interes polityczny: Narracja ta służy legitymizacji sowieckiej (a przez to współczesnej rosyjskiej) polityki historycznej, usprawiedliwieniu represji jako działań wymierzonych w „bandytyzm” oraz dyskredytacji polskich roszczeń. Jest to narracja państwowa, realizowana przez oficjalne media i instytucje, zgodna z linią Kremla.

4. Białoruski obóz niezależny (opozycyjny – Nasza Niwa, Racyja)

Stanowisko: Obława Augustowska to nierozliczona zbrodnia – masowa zbrodnia sowiecka na ludności cywilnej, której ofiary prawdopodobnie spoczywają na terytorium Białorusi. Władze białoruskie unikają tematu i nie współpracują z Polską w jego wyjaśnieniu.

Kluczowe określenia: „nieraskryty zabojstwa” (niewyjaśnione zabójstwo), „Mały Katyń”.

Cytaty:

„Аўгустоўская аблава («малы Катынь») з’яўляецца найменш раскрытым забойствам палякаў пасля Другой сусветнай вайны.”
(Tłum.: Obława Augustowska („mały Katyń”) jest najmniej wyjaśnionym zabójstwem Polaków po II wojnie światowej.)

Interes polityczny: Narracja ta jest wykorzystywana przez białoruską opozycję do krytyki reżimu Alaksandra Łukaszenki za zaniechania w zakresie polityki historycznej oraz do budowania niezależnej pamięci historycznej, odrębnej od narracji państwowej.

Część V. Działania prawne w Rosji

Próbę rehabilitacji ofiar podjęło rosyjskie społeczeństwo „Memoriał”. W 2012 roku Moskovski Sąd Miejski oddalił ich wniosek, odmawiając uznania ofiar obławy za ofiary represji politycznych. Jest to wymowny przykład oficjalnego stanowiska państwa rosyjskiego wobec tego wydarzenia.

Jak relacjonowała Gazeta Wyborcza, w toku postępowania okazało się, że w tajnych archiwach FSB przechowywane są ważne dokumenty rzucające światło na te tragiczne wydarzenia. Sąd, ten sam, który wcześniej oddalał wnioski o rehabilitację ofiar „dużego” Katynia, uznał, że nawet ciało z raną postrzałową głowy, spoczywające w grobie zbiorowym, nie jest wystarczającym dowodem na to, że dana osoba została zastrzelona.

Część VI. Problem terminu „Mały Katyń”

Określenie Obławy Augustowskiej mianem „Małego Katynia” jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów polskiej narracji. Sam Instytut Pileckiego, który aktywnie promuje to porównanie, spotkał się z krytyką.

Argumenty za użyciem tego określenia:

• Obie zbrodnie zostały popełnione przez sowiecki aparat represji.
• Obie miały charakter masowych, pozasądowych egzekucji.
• Obie przez dziesięciolecia były przemilczane przez władze komunistyczne.

Argumenty przeciw:

• Skala: Katyń to około 22 tysięcy oficerów, Obława to ok. 600–2000 ofiar.
• Charakter prawny: Katyń był zbrodnią przeciwko jeńcom wojennym; Obława była operacją pacyfikacyjną wymierzoną w ludność cywilną i podziemie.
• Ryzyko trywializacji: Porównywanie dwóch zbrodni o różnej skali i charakterze może prowadzić do trywializacji jednej z nich.

Część VII. Istota sporu

Czego dotyczy spór?

Istota sporu między czterema obozami narracyjnymi nie dotyczy samych faktów historycznych, te w większości są znane i niepodważalne. Spór dotyczy trzech kluczowych kwestii:

1. Kwalifikacji prawnej i moralnej – czy była to zbrodnia, czy uzasadniona operacja wojskowa?
2. Tożsamości ofiar – czy byli to przede wszystkim cywile, czy wyłącznie członkowie zbrojnego podziemia („bandyci”)?
3. Odpowiedzialności i rozliczenia – kto ponosi winę i czy należy ją wyjaśnić?

Dlaczego spór jest nierozstrzygalny?

Spór jest nierozstrzygalny z kilku powodów:

1. Brak dostępu do archiwów: Kluczowe dokumenty, w tym rozkazy, meldunki, listy osób skazanych na śmierć oraz protokoły egzekucji, znajdują się w archiwach rosyjskich i białoruskich, do których polscy badacze nie mają dostępu. Rosja odmawia ich udostępnienia, Białoruś zaś unika tematu.
2. Brak miejsc pochówku: Mimo upływu kilkudziesięciu lat nie odnaleziono masowych grobów ofiar. Ich lokalizacja pozostaje jedną z największych tajemnic tej zbrodni.
3. Różne definicje operacji: Dla jednych jest to „zbrodnia” i „ludobójstwo”, dla innych, „operacja wojskowa” i „zaczistka”. Te kategorie nie są neutralne, każda z nich niesie ze sobą określone konsekwencje prawne i polityczne.
4. Polityka pamięci: Każde z państw, Polska, Rosja, Białoruś, prowadzi własną politykę pamięci, która służy bieżącym interesom politycznym. W tym kontekście Obława Augustowska staje się nie tyle wydarzeniem historycznym, ile narzędziem w grze politycznej.

Interesy polityczne za poszczególnymi narracjami

Obóz narracyjny	Interes polityczny	Cel narracji
Polski mainstream	Umocnienie polskiej racji stanu, presja na Rosję	Upamiętnienie ofiar, rozliczenie zbrodni
Rosyjski niezależny	Krytyka reżimu Putina, walka o prawdę historyczną	Ujawnienie zbrodni stalinowskich
Rosyjsko-białoruski oficjalny	Legitymizacja władzy, antypolska polityka historyczna	Usprawiedliwienie sowieckich represji
Białoruski niezależny	Krytyka reżimu Łukaszenki	Budowanie niezależnej pamięci historycznej

Podsumowanie

Obława Augustowska jest wydarzeniem historycznym, którego niepodważalne fakty są znane: wiemy, kiedy, gdzie i przez kogo została przeprowadzona, znamy w przybliżeniu liczbę ofiar i znamy jej bezpośrednie skutki. Nie wiemy natomiast, i prawdopodobnie nigdy się nie dowiemy, dopóki archiwa rosyjskie i białoruskie pozostaną zamknięte, co dokładnie stało się z setkami zaginionych osób oraz gdzie spoczywają ich szczątki.

Cztery obozy narracyjne przedstawiają odmienne interpretacje tych samych faktów. Każda z tych interpretacji jest spójna wewnętrznie i każda służy określonym interesom politycznym. Żadna z nich nie jest jednak w stanie dostarczyć pełnej odpowiedzi na pytanie o los ofiar, ponieważ odpowiedź ta znajduje się w archiwach, do których dostęp jest blokowany.

Spór o Obławę Augustowską nie jest więc sporem o fakty. Jest sporem o pamięć, o odpowiedzialność i o politykę. I jako taki, dopóki nie zmienią się uwarunkowania polityczne, pozostanie nierozstrzygalny.

Tekst powstał na podstawie materiałów Instytutu Pamięci Narodowej, Instytutu Pileckiego, rosyjskojęzycznej Wikipedii, białoruskich mediów niezależnych, publikacji Nikity Pietrowa i organizacji Memoriał, oficjalnych stanowisk MSZ Rosji oraz źródeł prorządowych rosyjskich i białoruskich.