Ułani Allaha

Tatarskie oddziały Wojska Polskiego, ich historia, ludzie i rola w polityce prometejskiej II Rzeczypospolitej

Poniższy tekst opiera się wyłącznie na źródłach historycznych i literaturze dostępnej publicznie. Widać tu wyraźny związek między historyczną obecnością Lipka-Tatarów w Rzeczypospolitej a międzywojennymi formami wojskowej politycznej aktywności polskich Tatarów, co w piśmiennictwie bywało, czasem z nutą egzotyki, określane potocznym mianem „ułanów Allaha”.

Z kolei nazwa „ułan” pochodzi z języka tatarskiego i tureckiego (oğlan / uhłan), gdzie pierwotnie oznaczała chłopca, młodzieńca, syna a później stała się tytułem tatarskiej szlachty i książąt. Do polszczyzny trafiła za sprawą tatarskich oddziałów lekkiej jazdy, a jej spopularyzowanie wiąże się z postacią pułkownika Aleksandra (lub Mohammeda) Ułana z czasów króla Stefana Batorego.

1. Kim byli „ułani Allaha” — krótkie wyjaśnienie terminu

Korzenie formacji ułańskich w Polsce wiążą się z osadnictwem tatarskim i lekką jazdą. Określenie „ułani Allaha” (w różnych tekstach i relacjach pojawiające się jako określenie pół-potoczne) odnosi się do polskich Tatarów — wyznawców islamu (Lipka-Tatarów) — którzy w okresie II Rzeczypospolitej służyli w jednostkach kawalerii (ułanów). Było to określenie jednocześnie opisowe (muzułmańskie pochodzenie + służba ułańska) i symboliczne: podkreślało zarówno ich religijną odrębność, jak i lojalność wobec Polski. Źródła opisujące te oddziały posługują się terminami: ,,Tatarski Pułk Ułanów”, „Tatarski szwadron” czy „Szwadron Tatarski 13 Pułku Ułanów Wileńskich”.

2. Krótki rys etniczny i społeczny: Lipka-Tatarzy w Rzeczpospolitej

Lipka-Tatarzy (osadnicy tatarscy w Wielkim Księstwie Litewskim i Rzeczypospolitej od XIV w.) tworzyli odrębną, religijnie muzułmańską mniejszość, zintegrowaną politycznie i kulturowo z Polską/Litwą, ale zachowującą własne zwyczaje i tożsamość. W XX w. na terenie II Rzeczypospolitej, Polscy Tatarzybyli mało liczebni (w źródłach międzywojennych mowa o kilku—kilkunastu tysiącach), byli jednak widoczni lokalnie na Podlasiu i Wileńszczyźnie oraz w życiu wojskowym. (Wikipedia, bibliotekatatarska.pl)

3. Tatarski Pułk Ułanów im. płk. Mustafy Achmatowicza (Pułk Jazdy Tatarskiej)

Najważniejszą międzywojenną formą zorganizowanej tatarskiej służby kawaleryjskiej była jednostka znana w źródłach, jako Tatarski Pułk Ułanów imienia pułkownika Mustafy (Mustafy) Achmatowicza — formowana w okresie wojny polsko-bolszewickiej i oficjalnie wyróżniona imieniem płk. Mustafy Achmatowicza przez rozkazy naczelnych władz wojskowych. W literaturze i wydawnictwach wojskowych (m.in. wydawnictwach Wojskowego Biura Historycznego) zachowały się monografie i zarysy historii tego pułku. Jednostka walczyła w latach 1919–1920 na froncie z bolszewikami (Wikipedia, Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa)

4. Geneza i personel

W lipcu 1919 roku sformowano trzy szwadrony liniowe, szwadron karabinów maszynowych i dywizjon techniczny. 16 września 1919 roku rozkazem naczelnika Józefa Piłsudskiego nadano jednostce nazwę Tatarski Pułk Ułanów imienia pułkownika Mustafy Achmatowicza.

Pułk walczył początkowo z wojskami niemieckimi w rejonie Grodna, następnie został przerzucony na Polesie. Później brał udział w wyprawie kijowskiej i wkraczał do Kijowa. Osłaniał w walkach odwrotowych wojska polskie w rejonie Horynia nad Styrem. W wyniku tych walk pułk poniósł duże straty, pozostało tylko 86 ułanów. W Płocku doszło do odtworzenia pułku, który wziął jeszcze udział w walkach w rejonie Wyszogrodu i Dobrzynia w 1920 roku

Pułk powstał w okresie formowania sił jezdnych po odzyskaniu niepodległości; w jego skład wchodziły szwadrony z rekrutacją wśród Tatarów-ochotników i rodzin tatarskich. Na jego temat opracowano monografię i zbiory dokumentów (m.in. oprac. Veli Bek Jedigar dla Wojskowego Biura.)
Jednym z dowódców szwadronu Pułku Jazdy Tatarskiej im. pułkownika Mustafy Achmatowicza był Wacław Zatorski, wówczas w stopniu porucznika, historyk specjalizujący się w dziejach kawalerii i autor książki Czyngis-chan.

5. Rozwinięcie tradycji — 1 Szwadron Tatarski 13 Pułku Ułanów Wileńskich

10 września 1920 roku w rejonie Krośniewic major Tomaszewicz rozwiązał Pułk Jazdy Tatarskiej. W lipcu 1919 roku sformowano trzy szwadrony liniowe, szwadron karabinów maszynowych i dywizjon techniczny. 16 września 1919 roku rozkazem naczelnika Józefa Piłsudskiego nadano jednostce nazwę Tatarski Pułk Ułanów imienia pułkownika Mustafy Achmatowicza.

Szwadron ten pełnił też funkcje ceremonialne (np. asysta honorowa przy ceremoniach na Rossie we Wilnie). W kampanii wrześniowej 1939 tatarski szwadron 13 pułku walczył w składzie brygad kawalerii — jego działania są opisywane w opracowaniach historycznych dotyczących kampanii 1939 r. i lokalnych monografiach.

Po rozwiązaniu bądź reorganizacji tatarskiego pułku wielu ułanów tatarskich zostało włączonych do innych jednostek. 1 Szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich stał się od 1936 roku oficjalnie Szwadronem Tatarskim — rozkaz Ministerstwa Spraw Wojskowych z 9 czerwca 1936 r. nadał mu wyróżniającą nazwę „tatarski” i od tego czasu do szwadronu kierowano rekrutów tatarskiego pochodzenia.

6. Postacie związane z tatarskimi oddziałami

Poniżej nazwiska osób, które występują w źródłach jako dowódcy, oficerowie lub bohaterowie powiązani z tatarskimi oddziałami. Niektóre z tych postaci mają zachowane biogramy/wspomnienia:

płk Mustafa (Mustafa) Achmatowicz — patron tatarskiego pułku; nazwa pułku i pamięć o nim są związane z jego osobą w oficjalnych rozkazach i publikacjach wojskowych. (Wikipedia)
por. Iskander (Aleksander) Achmatowicz — oficer tatarski, którego biogramy i artykuły poświęcone są jego udziałowi w obronie Płocka w 1920 r. i służbie w tatarskim pułku. (nowy.plock.eu, ksiaznicaplocka.pl)
Veli Bek Jedigar (Wacław Jedigar) — autor/opracowujący „Zarys historji wojennej Tatarskiego Pułku Ułanów…” (wyd. Wojskowe Biuro Historyczne, 1933) — źródło podstawowe dla dziejów pułku. (Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa)

7. „Ułani Allaha” jako element polityki prometejskiej (Prometeizm)

Prometeizm (ruch/prometejski projekt Józefa Piłsudskiego) miał za zadanie osłabić i „rozczłonkować” imperium rosyjskie / ZSRR poprzez wspieranie narodów nie-rosyjskich dążących do samostanowienia (Ukraińcy, Gruzini, Ormianie, Tatarzy krymscy, Azerowie, narody kaukaskie, itd.). W praktyce Prometeizm obejmował działalność dyplomatyczną, wywiadowczą, propagandową i kontaktową z emigracjami narodów w ZSRR. Polscy Tatarzy pełnili w tej strategii rolę mostu kulturowo-religijnego i lokalnych kontaktów z ludami muzułmańskimi (Tatarzy krymscy, Azerowie, Turkmeni itp.), stąd ich obecność w jednostkach wojskowych i w działaniach wywiadowczych/konspiracyjnych mogła mieć wymiar użyteczny z punktu widzenia prometejskiej oferty Polski. (Wikipedia, Ejournals)

Konkretnie:

Prometeizm w latach 1920–1930 miał formalne struktury współpracy (biura, kluby, czasopisma, kontakty wywiadowcze i emigracyjne), a zakres działań obejmował też sferę kontaktów z ruchami muzułmańskimi na Kaukazie i w regionie Morza Czarnego. Polscy Tatarzy, jako muzułmańska mniejszość z ugruntowaną pozycją w Polsce i tradycją wojskową, byli użytecznym ogniwem w tych kontaktach — zarówno ze względów językowo-kulturowych, jak i prestiżowych w kontaktach z emigracjami kaukaskimi i tatarskimi.
Prometeizm w II RP był skierowany przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Chodziło o to, by:
wspierać narodowe separatyzmy,
tworzyć pas buforowy między Polską a Rosją,
doprowadzić do osłabienia i rozbicia państwa radzieckiego.
Już wówczas pojawiała się idea nie tylko „wyzwolenia” republik, lecz także rozczłonkowania samej Rosji na mniejsze jednostki narodowe. Kluczowe jest rozróżnienie między prawdziwym prawem narodów do samostanowienia, a imperialistycznym wykorzystywaniem haseł narodowych do celów ekspansji. Cel strategiczny Zachodu: rozczłonkować Rosję na kilka–kilkanaście słabych tworów państwowych.
Dlaczego?
Rozproszone, etnicznie podzielone państewka nie byłyby w stanie prowadzić samodzielnej polityki.
Łatwo byłoby je podporządkować ekonomicznie i wojskowo.
Eksploatacja Syberii, Arktyki i rosyjskich bogactw naturalnych stałaby się znacznie prostsza.

8. Działania i symbole: ceremonie, mundury, pamięć

W okresie międzywojennym tatarskie jednostki miały znaczenie również symboliczne: ich obecność w uroczystościach (np. asysta przy złożeniu serca Józefa Piłsudskiego na Rossie) była pokazywana jako przykład wielowyznaniowego dziedzictwa Rzeczypospolitej. (Histmag)
Mundury i elementy wyposażenia tych ułanów były zasadniczo takimi, jakie stosowano w kawalerii WP, aczkolwiek w publicystyce i wspomnieniach zwracano uwagę na tatarskie pochodzenie żołnierzy i ich religijną odrębność (modlitwy, obyczaje rodzinne). (Culture.pl, Polska Zbrojna)

9. Losy w kampanii 1939 i powojenne upamiętnienie

W kampanii wrześniowej 1939 tatarski szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich walczył w ramach struktur kawaleryjskich; istnieją artykuły przypominające „zapomnianą kartę” tej jednostki w kampanii wrześniowej i relacje lokalne o jej działaniach. (Histmag, Polska Zbrojna)
Po wojnie pamięć o tatarskich oddziałach przetrwała w lokalnych rocznikach, monografiach i w środowisku tatarskim (np. biblioteka tatarska, roczniki Tatarów Polskich oraz publikacje popularnonaukowe). (bibliotekatatarska.pl, kruszyniany.pl)

10. Literatura źródłowa i opracowania (wybrane)

Veli Bek (Wacław) Jedigar, Zarys historji wojennej Tatarskiego Pułku Ułanów im. płk. Mustafy Achmatowicza, wyd. Wojskowe Biuro Historyczne (monografia pułkowa). (Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa)
Artykuły popularnonaukowe i lokalne: Tatarski szwadron 13 Pułku Ułanów Wileńskich — zapomniana karta kampanii wrześniowej (Histmag), opracowania w „Polska Zbrojna”, „Polskie Radio” (teksty o Pułku Jazdy Tatarskiej). (Histmag, Polskie Radio 24)
O Prometeizmie: prace zbiorowe i artykuły (w tym opracowania o działalności dyplomatyczno-wywiadowczej i opisach Charaszkiewicza) oraz syntetyczne hasło „Prometheism” (przeglądowe opracowania akademickie). (Wikipedia, Ejournals)

11. Krótkie wnioski

Ułani Allaha” — byli także elementem politycznego instrumentarium Polski międzywojennej — naturalnym „pomostem” w kontaktach z narodami muzułmańskimi i kaukaskimi, co wpisywało się w szerzej rozumiany prometeizm Piłsudskiego

Genealogia idei

Prometeizm międzywojenny (1918–1939): wspierany przez Józefa Piłsudskiego projekt polityczno-wywiadowczy RP, mający na celu podsycanie separatyzmu narodów zrzeszonych przez Rosję Radziecką: Ukraińców, Gruzinów, Azerów, Tatarów, Baszkirów, Kozaków itd.
Zanik po II wojnie światowej: zdominowanie regionu przez ZSRR i podział świata na bloki zahamowały tę ,,myśl”.
Renesans po 1991 r.: plan zdegradowania poległej porządkowi neokolonialnemu FR z półperyferii do peryferii, osłabienie i rozbicie na małe państewka, kontrolowane przez atlantystów

Tags:





Pomnik Tatara Polskiego – pomnik konny w Gdańsku, upamiętniający żołnierzy polskich tatarskiego pochodzenia.